Edegemnaar Luc Verhuyck bespreekt ‘Berlijn’

ma 30 mrt, 18:46 Uit de boekenkast

Een meesterlijk boek over Berlijn

Piet de Moor (°1950) woont al vele jaren in Berlijn en kent de stad als geen ander. Hij schreef er een indrukwekkend boek over, een uitgebreide versie van een werk dat voor het eerst verscheen in 2016. Hoewel het boek hoegenaamd geen reisgids is, toont hij de lezer toch een aantal plekken die van Berlijn een bijzondere stad maken. De auteur beschrijft hoofdzakelijk de tijdspanne van de twintigste eeuw, van de opkomst van Hitler tot de Val van de Muur en de Eenmaking van Duitsland. Het is een uitzonderlijk goed gedocumenteerd tijdsdocument met veel details en boeiende anekdotes die uitnodigen om het allemaal zelf te gaan ontdekken, vaak gebaseerd op dagboeken en/of gesprekken met ooggetuigen, schrijvers, politici, journalisten enz.

De Moor weet de lezer voortdurend te verrassen en te intrigeren. Zo neemt hij zijn lezer bijvoorbeeld mee naar de Bebelplatz, de plek waar op 10 mei 1933 de verbranding plaatsvond van duizenden boeken - dat gebeurde ook in 21 andere universiteitssteden - die niet strookten met de nieuwe Duitse politieke ideologie van het nazisme. Het waren werken van 94 Duitstalige en 37 anderstalige auteurs. Onder een glazen plaat die uitgespaard is in het plaveisel is een ondergrondse ruimte te zien met lege witte boekenrekken, een kunstwerk van de Israëliër Micha Ullman met daarbij de profetische woorden van Heinrich Heine uit 1820 (!): “Daar waar men boeken verbrandt, verbrandt met ten slotte ook mensen.” Bertolt Brecht schreef vanuit Zürich een brief aan de machthebbers dat hij ook zijn werk verbrand wilde zien, waant dat hij ‘vergeten’ was.

De auteur, die erg onderhoudend en boeiend kan vertellen, besteedt ook veel aandacht aan de steile opgang van Hitler, een geboren Oostenrijker die in 1932 in Braunschweig tot Duitser werd genaturaliseerd. Hij werd in 1933 door Rijkspresident Hindenburg tot rijkskanselier benoemd, maakte van Duitsland een totalitaire staat en zou de wereld in brand steken. Ook de jodenvervolging komt uiteraard ter sprake en hoe de joden zelf moesten betalen voor de verplichte jodenster en voor de trein waarmee ze gedeporteerd werden. Maar De Moor haalt ook aan ook hoe hard Berlijn (en andere Duitse steden) het tijdens de Tweede Wereldoorlog te verduren kregen door geallieerde bombardementen. Berlijn telt zestig ‘bergen’. Dertig daarvan zijn kunstmatig, vijftien zijn gevormd door oorlogspuin. En in 1945, bij de bevrijding van Berlijn door de Russen, werden duizenden Berlijnse vrouwen door Russische soldaten misbruikt en verkracht.

Na WO II kreeg Berlijn de Viermachtenstatus en werd het verdeeld in een Russische, Amerikaanse, Britse en Franse sector. Tijdens de Koude Oorlog, die ruwweg tussen 1945 en 1991 woedde, waren er grote ideologische spanningen tussen het kapitalistische Westen en het communistische Oosten met als gevolg het ontstaan van het zogenaamde IIzeren Gordijn en vanaf 1961 de Berlijnse Muur die de stad in tweeën sneed en waarvan ook vandaag nog pakkende sporen te zien zijn. West-Berlijn was een afgesloten eiland midden in de Duitse Democratische Republiek, de DDR, met hoofdstad Oost-Berlijn. Via een luchtbrug werd West-Berlijn bevoorraad vanuit de Bondsrepubliek. Willy Brandt was toen de burgemeester van Berlijn en hij zou later de architect blijken te zijn van de implosie van de DDR, van de vreedzame Duitse Eenwording en van de desintegratie van de Sovjet-Unie.

Die toestand bleef behouden tot 9 november 1989 toen - Helmut Kohl was bondskanselier - een van de toenmalige leiders van de DDR, Günter Schabowski, tijdens een persconferentie ongelukkig reageerde op de vraag van een Italiaanse journalist wanneer de Berlijnse Muur

zou opengesteld worden. Hij antwoordde: “Wat mij betreft meteen, zonder uitstel”, wat de Oost-Duitsers die de persconferentie op tv volgden, letterlijk namen en massaal via de Bösebrücke aan de Bornholmer Straße naar West-Berlijn wandelden. Het pleintje vlak voor de brug heet tegenwoordig Platz des 9. November 1989.

Vanaf 3 oktober 1990 vormden de twee Duitslanden terug één staat en 3 oktober werd de nationale feestdag. Berlijn werd opnieuw de Duitse hoofdstad, ten koste van Bonn. Op 29 december 1991 werd de Sovjet-Unie opgeheven en de Russische president Michaël Gorbatsjov, de man van de glasnost waarmee hij ontspanning bracht in de relaties tussen de USA en de USSR werd afgezet ten gunste van Boris Jeltsin.

Het boek heeft een bijzonder indrukwekkend notenapparaat van maar liefst 50 pagina’s en 811 nummers wat het lezen enigszins bemoeilijkt, want wil je het boek grondig lezen, dan moet je dus een paar honderd keer achteraan in het boek gaan kijken, waartoe een leeslint wel handig zou geweest zijn.

“Berlijn” is een bijzonder aantrekkelijke, gebonden uitgave met harde kaft, een sieraad in elke boekenkast.

Piet de Moor, BERLIJN, leven in een gespleten stad, Pelckmans 2025, 573 blz, € 39,50

Luc Verhuyck